Τρύφωνας Φαρμακάκης
Πόσο πιθανόν είναι οι μύθοι περί μεγάλων κατακλυσμών που μεταφέρουν οι περισσότεροι πολιτισμοί του πλανήτη και χάνονται στα βάθη των αιώνων να είναι αλήθεια; Τι μπορεί να ήταν τόσο καταστροφικό που να προκάλεσε την εξαφάνιση τεραστίων ζώων, όπως τα μαμούθ; Μήπως η Ατλαντίδα ήταν τελικά υπαρκτή;
Μια νέα δημοσίευση στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό PNAS της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ, στην οποία συμμετείχαν 26 επιστήμονες από 16 πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα από όλον τον κόσμο, έρχεται να προσθέσει ένα σημαντικό κομμάτι στο παζλ του μυστηρίου του κατακλυσμιαίου τέλους της τελευταίας εποχής των παγετώνων που έλαβε χώρα πριν από περίπου 13.000 χρόνια. Και η λύση του μυστηρίου φαίνεται να έχει κοσμική προέλευση.
Πριν από 12.900 χρόνια ο πλανήτης βρισκόταν ακόμη στην αργή πορεία εξόδου του από την τελευταία παγετώνια περίοδο διάρκειας 100.000 χρόνων και παρουσίαζε μια πολύ διαφορετική όψη από ότι σήμερα: Το μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης ήταν καλυμμένο από παγετώνια καλύμματα που έφταναν σε βάθος τα 3,2 χιλιόμετρα, η στάθμη της θάλασσας βρισκόταν περίπου 120 μέτρα χαμηλότερα από σήμερα, ενώ η μέση θερμοκρασία παγκοσμίως ήταν 5 με 10 βαθμούς χαμηλότερη. Το ανθρώπινο υποείδος μας, ο Homo sapiens, είχε εξαπλωθεί ήδη στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, ενώ η Βόρεια Αμερική κατοικούνταν από τους Κλόβις, έναν λαό κυνηγών-τροφοσυλλεκτών με εξελιγμένη τεχνολογία λίθου (Clovis culture).
Η αργή και σταθερή αυτή έξοδος από την παγετώνια περίοδο έμελλε όμως να διακοπεί απότομα, όταν περίπου το 10.900 π.Χ. επήλθε μια ξαφνική και απότομη κλιματική αλλαγή που οδήγησε στην πτώση της μέσης θερμοκρασίας κατά περίπου τρεις βαθμούς Κελσίου στη Βόρεια Αμερική, ενώ σε άλλα μέρη του πλανήτη η πτώση έφτασε ακόμη και τους δέκα βαθμούς Κελσίου, μέσα σε διάστημα δέκα ετών ή και ακόμη λιγότερο. Ταυτόχρονα τα παγετώνια καλύμματα, που βρίσκονταν σε αργή υποχώρηση έως τότε, άρχισαν να προελαύνουν ξανά και ο πλανήτης εισήλθε σε μια νέα παγετώνια περίοδο η οποία διήρκησε 1.200 χρόνια (και η οποία τελείωσε εξίσου απότομα και καταστροφικά). Η περίοδος αυτή αποκαλείται από την επιστημονική κοινότητα Younger Dryas (YD). Παράλληλα, μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, εξαφανίστηκε μια σειρά από ολόκληρους πληθυσμούς ειδών. Στη Βόρεια Αμερική εξαφανίστηκε πρακτικά ταυτόχρονα το 72% των ειδών μεγάλων θηλαστικών, ενώ στην Αυστραλία το ποσοστό αυτό έφτασε στο 88%. Μεταξύ των εξαφανισμένων ειδών συγκαταλέγονται τα μαμούθ, οι σμιλόδοντες (είδος αιλουροειδών με τεράστιους μαχαιροειδείς κυνόδοντες) και οι γιγάντιες αρκούδες. Μαζί με τα μεγάλα θηλαστικά εξαφανίστηκε και ο παλαιο-ινδιανικός πολιτισμός των Κλόβις.
Η αιτία αυτής της μαζικής εξαφάνισης των ειδών της εποχής του Πλειστόκαινου, μαζί με τον πολιτισμό των Κλόβις, αποτελεί ένα διαχρονικό μυστήριο, ενώ οι σχετικές επιστημονικές διαμάχες μαίνονται εδώ και πολλές δεκαετίες, οδηγώντας στην εμφάνιση ενός μεγάλου αριθμού θεωριών. Μεταξύ αυτών τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να κερδίζει έδαφος μια υπόθεση που ανασύρει μνήμες από μια άλλη, παλαιότερη και παρόμοια επιστημονική διαμάχη. Εκείνη της μαζικής εξαφάνισης ειδών στο τέλος της εποχής των δεινοσαύρων. Σύμφωνα με αυτήν, η γενεσιουργός αιτία της απότομης κλιματικής αλλαγής που εισήγαγε τον πλανήτη στην περίοδο YD ήταν η πρόσκρουση πολλαπλών αντικειμένων κοσμικής προέλευσης πάνω στον πλανήτη, κάποια εκ των οποίων προσέκρουσαν στην επιφάνεια της Γης, ενώ άλλα εξερράγησαν μέσα στην ατμόσφαιρα. Η τελευταία αυτή μελέτη αποτελεί την πλέον εμπεριστατωμένη συλλογή στοιχείων, η αξιολόγηση των οποίων σύμφωνα με τους ερευνητές συνηγορεί συντριπτικά υπέρ της θεωρίας της πρόσκρουσης.
Η μεθοδολογία της μελέτης εστιάζει στον εντοπισμό και την αξιολόγηση συγκεντρώσεων ουσιών και υλικών δομών που έχουν συσχετιστεί με συγκεκριμένους δείκτες – παράγωγα πρόσκρουσης εξωγήινης προέλευσης αντικειμένων. Τα δείγματα συλλέχθηκαν γύρω από το γεωλογικό βάθος του ορίου της YD, το οποίο εντοπίστηκε με μεγάλη ακρίβεια (μέγιστη απόκλιση 100 ετών) μέσω της χρονολόγησης του γεωλογικού στρώματος με τη μέθοδο του ραδιενεργού άνθρακα και της θερμοχρονομετρίας προτρεπόμενης φωταύγειας. Στο συγκεκριμένο γεωλογικό βάθος εντοπίζεται παγκοσμίως ένα λεπτό μαύρο στρώμα, πλούσιο σε άνθρακα, ενώ στη Βόρεια Αμερική όλα τα υπολείμματα των εξαφανισμένων μεγάλων θηλαστικών αλλά και του πολιτισμού των Κλόβις έχουν εντοπιστεί μόνον κάτω από αυτό το στρώμα. Κάτι που εξηγείται, σύμφωνα με τους ερευνητές, από το γεγονός ότι το μαύρο στρώμα αποτελείται από τα υπολείμματα της καύσης τεραστίων ποσοτήτων οργανικής ύλης από τις γιγάντιες πυρκαγιές που προκάλεσαν σε παγκόσμια κλίμακα οι προσκρούσεις.
Τα δέκα από τα δώδεκα συνολικά σημεία δειγματοληψίας επιλέχθηκαν προσεκτικά λόγω της αρχαιολογικής και παλαιοντολογικής τους σημασίας και της πολύ καλής τεκμηρίωσής τους από προηγούμενες μελέτες. Τα άλλα δύο επιλέχθηκαν λόγω της γεωλογικής τους σημασίας και της ταυτοποίησής τους από άλλους ερευνητές ως σημείων πρόσκρουσης μετεωριτών. Όλα τους βρίσκονται στη Βόρεια Αμερική.
Τους δείκτες που εντοπίστηκαν και μετρήθηκαν στα σημεία δειγματοληψίας αποτελούν: μαγνητικοί κόκκοι που περιέχουν ιρίδιο, μαγνητικά μικροσφαιρίδια, άνθρακας, αιθάλη, σφαιρίδια άνθρακα, υαλοποιημένος άνθρακας που περιέχει διαμάντια νανοκλίμακας και ενώσεις φουλερενίου με ήλιο εξωγήινης προέλευσης. Όλοι τους αποτελούν ενδείξεις πρόσκρουσης αντικειμένων κοσμικής προέλευσης και καύσης βιομάζας και εντοπίστηκαν σε πολύ μεγαλύτερες συγκεντρώσεις από το κανονικό, συγκεντρώσεις που τυπικά σχετίζονται με σημεία πρόσκρουσης μετεωριτών. Επιπλέον αποκλείστηκαν μια σειρά φυσικών γεωλογικών διαδικασιών ως πιθανών μηχανισμών παραγωγής τους, ενώ στα δύο σημεία που έχουν ταυτοποιηθεί από άλλους ερευνητές ως σημεία πρόσκρουσης παρατηρήθηκε η αναμενόμενη πτώση της συγκέντρωσής τους ανάλογα με την απόσταση από το επίκεντρο της πρόσκρουσης.
Ένα άλλο σημαντικό ερώτημα είναι αυτό που αφορά τη φύση του αντικειμένου-γονέα των μετεωριτών. Βάσει των συγκεντρώσεων των διαφόρων δεικτών, οι ερευνητές παρατηρούν ότι η σύνθεσή του διαφέρει σημαντικά από τους συνηθισμένους και καλά μελετημένους μετεωρίτες σιδήρου, πέτρας, ή χονδριτών και εκτιμούν ότι επρόκειτο κατά πάσα πιθανότητα για κομήτη διαμέτρου μεγαλύτερης από τέσσερα χιλιόμετρα.
Τα άμεσα αποτελέσματα του συμβάντος όπως αυτό σκιαγραφείται από τους ερευνητές, θα ήταν η δημιουργία ενός ωστικού κύματος καταστροφικής ισχύος και πολύ υψηλής θερμοκρασίας που θα προκαλούσε θυελλώδεις ανέμους ταχυτήτων εκατοντάδων χιλιομέτρων την ώρα, συνοδευόμενους από πανίσχυρους στροβίλους. Επιπλέον μια, ή περισσότερες υπέρθερμες πυρόσφαιρες θα είχαν τυλίξει όλη την περιοχή κοντά στα σημεία πρόσκρουσης στις φλόγες μέσα σε δευτερόλεπτα, σε έκταση εκατοντάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων. Ο ακριβής αριθμός των προσκρούσεων, ή και ανατινάξεων εντός της ατμόσφαιρας, ικανός να προκαλέσει καταστροφή σε έκταση ολόκληρης ηπείρου, όπως αυτή που υποδηλώνουν τα δεδομένα, δεν μπορεί να εκτιμηθεί με ακρίβεια από τους ερευνητές.
Ένα τέτοιο γεγονός θα είχε δραματικές επιπτώσεις στο κλίμα της Γης, και εξηγεί την απότομη, μεγάλη πτώση των παγκόσμιων θερμοκρασιών στην αρχή της περιόδου YD και τη διατήρησή τους σε αυτά τα επίπεδα για περισσότερα από χίλια χρόνια. Μερικές από τις βραχυπρόθεσμες συνέπειες που συνετέλεσαν στην ψύξη ήταν: α) η μείωση του όζοντος στην ατμόσφαιρα, β) η έγχυση στην ατμόσφαιρα γιγαντίων ποσοτήτων διαφόρων ουσιών, χώματος και αιθάλης εξ’ αιτίας της πρόσκρουσης και των τεράστιων πυρκαγιών, με συνέπεια μεταξύ άλλων τη μείωση της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στην επιφάνεια της Γης, γ) η έγχυση τεραστίων ποσοτήτων υδρατμών στην ανώτερη ατμόσφαιρα που θα δημιουργούσαν επίμονη νεφοκάλυψη, η οποία με τη σειρά της θα οδηγούσε στον περιορισμό της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος. Αυτοί οι μηχανισμοί εικάζεται ότι πυροδότησαν άλλες μακροπρόθεσμες συνέπειες, όπως την απότομη αποσταθεροποίηση ή και τήξη του παγετώνιου καλύμματος και την αποδυνάμωση των ρευμάτων του Βορείου Ατλαντικού ωκεανού.
Η ιστορική διαμάχη μεταξύ των επιστημόνων για το τι προκάλεσε τη μαζική εξαφάνιση των ειδών στο τέλος της εποχής των δεινοσαύρων έκλεισε οριστικά μόνον όταν εντοπίστηκε ο γιγάντιος κρατήρας της πρόσκρουσης στη χερσόνησο του Γιουκατάν στο Μεξικό. Στην περίπτωση όμως του τέλους της τελευταίας εποχής των παγετώνων μια τέτοια ανακάλυψη είναι πιθανό να μην είναι καν δυνατή, αν οι περισσότερες προσκρούσεις έλαβαν χώρα στην επιφάνεια του παγετώνιου καλύμματος ή είχαν τη μορφή εκρήξεων εντός της ατμόσφαιρας. Όπως όλα δείχνουν λοιπόν θα συνεχίσουμε να παρακολουθούμε το σχετικό επιστημονικό ντιμπέιτ για πολλά χρόνια ακόμα. Παρόλα αυτά το σενάριο που μας παραθέτουν οι επιστήμονες σε αυτή τη μελέτη μας προσφέρει πολλή τροφή για σκέψη σχετικά με το πόσο εύθραυστη είναι η ύπαρξή μας σε αυτόν τον πλανήτη, τις βιβλικές ιστορίες περί κατακλυσμού, αλλά και τις υποθέσεις σχετικά με την ύπαρξη πολύ παλαιότερων εξελιγμένων ανθρώπινων πολιτισμών από αυτούς που γνωρίζουμε ιστορικά. Ίσως τελικά, για άλλη μια φορά, οι μύθοι να αποδειχθούν ότι μεταφέρουν πολύ περισσότερη αλήθεια απ’ ότι πιστεύαμε έως τώρα.
Βιβλιογραφία
Firestone, R. B., West, A., Kennett, J. P., Becker, L., Bunch, T. E., Revay, Z. S., Schultz, P. H., Belgya, T., Kennett, D. J., Erlandson, J. M., Dickenson, O. J., Goodyear, A. C., Harris, R. S., Howard, G. A., Kloosterman, J. B., Lechler, P., Mayewski, P. A., Montgomery, J., Poreda, R., … Wolbach, W. S. (2007). Evidence for an extraterrestrial impact 12,900 years ago that contributed to the megafaunal extinctions and the Younger Dryas cooling. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 104(41), 16016–16021. https://doi.org/10.1073/PNAS.0706977104/SUPPL_FILE/06977FIG9.JPG
Αρνέλλου, Λ., Δημόπουλος, Κ., Πετάκος, Δ., & Πουλικιδάκος, Σ. (2021). Οδηγός Μελέτης Θεματικής Ενότητας «Επιστημονική Δημοσιογραφία». Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
